Antwerpen

Naar aanleiding van de commotie die er is ontstaan rond de heraanleg van het historische 19de eeuwse Stadspark heeft het comité SOS Red het Antwerps Stadspark een bezwaarschrift gestuurd naar het stadsbestuur. Wat hen precies tegen de borst stoot in wat zij noemen een dubieuze inspraakronde voor Antwerpenaren, leest u hieronder. Liefst honderd sympathisanten schaarden zich al achter deze brief.

Geachte Ombudsvrouw, Mijnheer de Burgemeester en Schepenen,

Naar aanleiding van de door het stadsbestuur geplande "heraanleg" van het Stadspark, organiseert het stadsbestuur een aantal inspraakmomenten om de mening van de Antwerpse burgers te bevragen. Wij schrijven u, evenwel, om u mede te delen dat wij bedenkingen hebben bij de ons inziens problematische wijze waarop deze inspraak momenten worden georganizeerd.

Ons meest fundamentele bezwaar tegen de wijze waarop deze inspraakronden worden georganiseerd, betreft het feit dat het stadsbestuur ervan afziet om de Antwerpse bevolking direct te bevragen of ze al dan niet akkoord gaat met de "heraanleg" van dit historische Stadspark of liever een restauratie, opknap en renovatie van het Stadspark ziet. Nochtans zijn er zeer duidelijke indicaties dat er geen draagvlak is onder de Antwerpse bevolking voor deze dure "heraanleg" en mogelijke functieverandering van een historisch park dat eigenlijk beschermd monument zou moeten zijn. Er zijn daarentegen indicaties dat Antwerpenaars liever een restauratie, renovatie of opknapbeurt wensen van het historische Stadspark dat zij als een belangrijk onderdeel van Antwerpens 19de eeuws cultureel erfgoed beschouwen. Ook is de perceptie van dit park verkeerd ingeschat: het gaat duidelijk om het eerste en nog steeds centrale Stadspark van Antwerpen, en zeker niet enkel om een districtspark. Heel wat inwoners van Antwerpen zijn gevoelig voor de historische en symbolische waarden van dit park, (het had al langgeleden moeten beschermd zijn en onderhouden als dusdanig). Het vormt thans een onderdeel van het collectief geheugen van de Antwerpenaar.

Daarnaast wensen wij ook onze bedenkingen uit te drukken over het instrument, de enquete, waarmee naar de opinie van de Antwerpenaars gepeild wordt. Dat dit een gewichtig document is blijkt al uit het feit dat er in de online petitie gesteld wordt: "We verzamelen alle antwoorden en geven ze mee aan de ontwerpers van het Masterplan." In diezelfde online-enquete staat verder: "Voordat een ontwerp wordt opgemaakt, wil de stad uw mening over het Stadspark weten". Hoewel er dus expliciet naar de mening van de Antwerpenaars verwezen wordt, staat de enquete de Antwerpenaars evenwel niet toe de geplande heraanleg zelf in vraag te stellen. Integendeel, de enquete stelt impliciet de "heraanleg" als een voldongen feit, en stelt daarna een reeks vragen in functie van de geplande heraanleg, terwijl die heraanleg zelf nooit ter discussie wordt gesteld. Uit toelichtingen tijdens een 'klankbordgesprek' op 1 december werd deze heraanleg gekoppeld aan de transformatie van het park tot een 'hedendaags park'. Dat het park dan ook vooral meer actieve reactie zou dienen uit te stralen, wordt ook als een vanzelfsprekende optie ervaren.

Voor de precisie wensen wij er de nadruk op te leggen dat het woord "heraanleg" geen synoniem is van "renovatie," "restauratie", of "opknapbeurt" maar een min of meer ingrijpende verandering van het Stadspark schijnt te suggereren. In functie dan van deze geplande heraanleg, die meermaals in de enquete geponeerd wordt, worden een reeks vragen gesteld, waarvan een deel als neutraal kunnen beschouwd worden, maar andere ons inziens tendentieus en dubbelzinnig zijn. Dit is ons ook bevestigd in gesprekken met deelnemers eraan en meerdere Antwerpenaars hebben dit ook meegedeeld aan de medewerkers van de stad in de infostand van het Stadspark.

Hieronder volgt een selectie van vragen die ons inziens tendentieus en dubbelzinnig zijn:
-verscheidene vragen betreffen het aanbrengen van een vlakke gazon, in een historisch park met glooiingen, die ofwel voor sport, ofwel voor evenementen en concerten zouden kunnen gebruikt worden. Deze vragen betreffen dus de eventuele omfunctionering van het park alsook drastische ingrepen in het klassieke design. En toch wordt aan de deelnemers van de enquete niet uitgelegd dat deze implementatie van vlakke sportvelden of evenementen gazons in dit toch wel vrij kleine heuvelachtige park (14 ha) niet kan gebeuren zonder dat hiervoor mogelijk bestaande aanplantingen, glooiingen of delen van de vijver worden weggehaald. Eén van de meest tendentieuze vragen is vraag 13(e)die de lezer enkel de keuze geeft tussen ofwel aangelegde sportvelden of een open grasveld (trapveld). Deze vraag laat ons Antwerpenaars niet eens de keuze tegen zowel een vlak sportveld als een nieuw aangelegd vlak grasveld of trapveld te zijn. Bovendien zijn sinds november 2008 krantenartikelen verschenen waarin communiqués van het stadsbestuur geciteerd worden, die duidelijk aangeven dat er al beslist werd meer sportactiviteiten in het Stadspark onder te brengen. In functie van deze plannen, zo hebben ondertekenaars en andere deelnemers aan de enquete de indruk, worden in deze enquete die eigenlijk inspraak moet geven, tendentieuze vragen gesteld. Het vrij kleine Stadspark (14 ha. klein) voldoet nu al aan de sportwensen van heel wat actieve parkgebruikers (joggen, lopen, skaten enz), en nog meer sport zou het passieve parkgebruik (rust, stilte, kuieren, genieten van de romantische natuur en meer dan 35 boomsoorten) in het gedrang brengen, alsook het design van dit klassieke boomrijke park.
-heel veel vragen betreffen het verwijderen (=rooien) van bestaande, dus ook niet zieke bomen en struiken. Niveauverschillen in vraag 9(e) schijnt te slaan op de heuvel met rotsen (de rotsen worden trouwens nergens in de vragenlijst vermeld als mogelijke meerwaarde!) en de glooiingen, typisch voor deze parken in landschappelijke stijl uit de 19de eeuw. Ook wordt gevraagd of de grootte van de vijver moet veranderen (als alternatief wordt 'verkleinen' opgegeven) en of de toch wel belangrijke historische standbeelden een meerwaarde hebben. Men krijgt sterk de indruk dat er met de idee gespeeld wordt een veld of gazon voor (niet georganizeerde) sporten aan te leggen maar wie weet hoe klein en bebost het Stadspark is, vraagt zich af waar er plaats is voor zo'n plek, zonder dat er bestaande beplantingen worden weggehaald of de vijver wordt verkleind. Ook dient vermeld dat er vanaf het eerste concept van dit park reeds een gazon of speelweide werd voorzien, en deze nog steeds bestaat. Wel werden er reeds 'parkvreemde' constructies op aangebracht, zodat deze oppervlakte al heel wat kleiner is geworden.
-vragenblok 11 betreft de voorkeur passief vs actief parkgebruik, en maar liefst 5 van de vragen betreffen actieve sport en spel , en slechts 2 passief gebruik (wandelen en van de natuur genieten), dus dit is een voorbeeld van een impliciet tendentieuze vraag aangezien de voorkeur voor actief sportgebruik al gereflecteerd is in de vraagstelling.
-vraag 11 (b) vraagt of er in het nieuwe stadspark ruimte moet zijn voor sportieve recreatie zoals voetbal, basket, joggen/lopen. Dus wie als jogger hierop ja antwoordt, geeft ook impliciet zijn goedkeuring voor een mogelijk basketball veld of een graszone voor (niet georganiseerde) voetbal.
-vraag 12(k) dieren (vissen, watervogels, konijnen): wie ertegen is dat tamme konijntjes onverzorgd in het park leven (eigenlijk een probleem voor de dierenbescherming want de achtergelaten tamme konijnen zouden voor adoptie door dierenvrienden geplaatst dienen te worden), stemt impliciet meteen ook tegen de vissen in en de watervogels op de vijver.
-vraag 13(c) een open park (veel doorkijk) -een gesloten park (weinig doorkijk). Er wordt bij deze vraag niet gezegd dat zulke doorkijk enkel mogelijk is wanneer er gezonde bomen en struiken in het park gerooid worden, zoals al gebeurde in het historische Kielpark, tot ongenoegen van vele omwonenden.
-Zowel vragenblok 13 als 14 gaan bijna uitsluitend over het weghalen van bomen en struiken
13(f) behoud van bomen - minder bomen zodat er meer open ruimte is
(g) vijver (huidige grootte) - vijver (kleiner dan de huidige grootte)
(h) afgebakenden plantvakken - bloemenweide: onduidelijk wat er bedoeld wordt met een afgebakend plantvak
(i) schaduwrijke bomen -lage beplanting
(j) glooiend park - vlak park
Vragenblok 14
Duid aan wat uw mening is over het wegdoen van struiken en bomen
(a) de stad mag bomen wegdoen als dit past in het nieuwe ontwerp
(b) alle bestaande bomen moeten behouden blijven, ook al zijn ze ziek
Bij deze vraag is het niet duidelijk of als men hier "niet mee eens" op antwoordt, dit betekent dat niet alle bestaande bomen behouden moeten blijven, egaal of ze ziek of gezond zijn. Dubbelzinnigheid troef dus.
(c) bomen mogen enkel verwijderd worden indien ze een gevaar betekenen voor parkbezoekers
(d) als de stad een boom wegdoet, moet deze vervangen worden door een jonge beplanting
Vraag 14 d is mogelijk een "koehandel" vraag, want impliceert dat men eventuele gezonde bomen mag wegdoen zolang er iets anders voor in de plaats komt. Maar als men nee stemt, betekent dat misschien dat men toestemming geeft om een boom weg te doen, zonder dat er iets anders in de plaats komt! Ook hier dubbelzinnigheid troef dus. Bovendien is bomen in de plaats planten niet de sterkste zijde van de stad. Als voorbeeld kunnen we verwijzen naar het Rondpunt op de Belgiëlei waar ook alle statige paardenkastanjes in 1999 werden gerooid, en zouden vervangen worden door nieuwe 'millenniumbomen', met een diameter van wel 30 cm. Vandaag acht jaar later staan er nog steeds miniatuurbomen, met een stamdiameter van ca.6cm, die niet blijken te groeien en ook helemaal geen paardenkastanjes zijn.
(e) de bestaande struiken moeten behouden blijven
(f) de bestaande struiken moeten vervangen worden door jonge beplanting
(g) de bestaande struiken mogen op enkele plaatsen vervangen worden door gazon om dat meer ruimte te creëren.
Bij deze vraag 14 g is niet duidelijk of deze gazon voor sport of rusten bedoeld is.
(h) de bestaande struiken moeten volledig weg zodat het park doorzichtig word.
Uit bovenstaande vragenlijst blijkt dat de opstellers ervan niet begaan zijn met de specificiteit van dit historisch belangrijke en unieke Stadspark. Want de ruimtecreatie van het historische Stadspark berust niet op vervlakking of het park "open" en "doorzichtig" maken door het rooien van bomen en struiken. Integendeel, die oospronkelijke ruimte creatie van Keilig bestaat uit een complexe beleving van doorzichten, visuele aslijnen, hoogteverschillen, verschillen in materiaal, licht- en schaduwpartijen, vlakke delen afgewisseld met kunstmatige rotspartijen enz. Deze koppeling van waarneming, gevoelswaarden, materialen en beplantingen is juist de essentie van dit meesterwerk van de Duitse tuin- en landschapsarchitect Edouard Keilig. Dit over boord gooien betekent een zware aantasting van het cultuurpatrimonium van Antwerpen.

Tot slot kunnen we stellen dat de inspraakronden en heel specifiek de enquete vanuit een vooringenomen stelling werden opgevat, die berust op het zogenaamd 'hedendaags maken' van het historisch Stadspark van Antwerpen. Dat de Stad Antwerpen deze houding niet ter discussie (wil) stelt (stellen) betreuren wij ten zeerste en daar tegen verzetten wij ons uitdrukkelijk. Waarom kiezen andere steden (bvb Oostende) voor het behoud en de restauratie van het nog bewaarde park van Keilig (met vergroting van L. Laïné), en waarom kan dit niet met het veel fraaiere voorbeeld van het Stadspark van Antwerpen?

Het negeren van de uitzonderlijke waarden, zowel historisch als symbolisch, van dit park , niet enkel voor het district maar ook voor de gehele stad Antwerpen, mag niet aan de basis liggen van het zoeken naar een 'hedendaags' park. Dit is een grove schending van de identiteit van de stad Antwerpen, die nu eenmaal ook historisch tot stand is gekomen, en dit historisch karakter straalt zich uit in gebouwen (stadhuis), kerken (kathedraal), infrastructuur (Brouwershuis), musea (het Steen) enz maar ook in parken (zoals het Stadspark, het Albertpark, het Harmoniepark, en het Rivierenhof). Waarom verdienen zij niet het respect en de eerbied, waarop zij recht hebben?

Hoogachtend,
Dr. Bea Hanssen
Prof. Dr. Piet Lombaerde

Beschermingscomité: SOS Antwerps Stadspark: http://beschermstadsparkvanantwerpen.wordpress.com/